Việc sinh viên tham gia các công việc bán thời gian (part-time) để tích lũy kinh nghiệm và thu nhập đã trở nên rất phổ biến. Tuy nhiên, nhiều bạn trẻ vẫn gặp lúng túng khi đối mặt với các vấn đề pháp lý, đặc biệt là tình trạng doanh nghiệp yêu cầu truy thu tiền Bảo hiểm y tế (BHYT) hoặc dùng tiền lương để gây áp lực.
Dưới đây là những quy định pháp lý trọng yếu mà sinh viên cần nắm vững để tự bảo vệ quyền lợi của mình.
Điều kiện tham gia BHYT bắt buộc khi đi làm thêm
Căn cứ theo Luật BHYT sửa đổi năm 2024, đối tượng tham gia BHYT bắt buộc đã được mở rộng và làm rõ hơn. Theo đó, sinh viên đi làm thêm sẽ thuộc diện phải đóng BHYT tại doanh nghiệp nếu thỏa mãn các điều kiện sau:
Làm việc theo hợp đồng lao động có thời hạn từ đủ 01 tháng trở lên (bao gồm cả các thỏa thuận có tên gọi khác nhưng thể hiện bản chất là việc làm có trả công và có sự giám sát, điều hành của chủ sử dụng lao động).
Có mức tiền lương tháng bằng hoặc cao hơn mức lương căn cứ đóng Bảo hiểm xã hội (BHXH) bắt buộc thấp nhất theo quy định.
Như vậy, ngay cả khi làm việc không trọn thời gian (part-time), nếu đáp ứng các tiêu chuẩn về thời hạn hợp đồng và mức lương, sinh viên vẫn là đối tượng bắt buộc phải tham gia BHYT tại nơi làm việc.
Quy tắc ưu tiên khi thuộc nhiều nhóm đối tượng tham gia BHYT
Một thắc mắc thường gặp là sinh viên vốn đã đóng BHYT tại trường học, vậy có phải đóng thêm tại công ty không?
Theo Điều 13 Luật BHYT sửa đổi năm 2024, một người đồng thời thuộc nhiều nhóm đối tượng tham gia BHYT thì sẽ đóng theo đối tượng đầu tiên được xác định theo thứ tự ưu tiên. Cụ thể:
Nhóm 1: Người lao động và người sử dụng lao động đóng.
Nhóm 4: Nhóm được ngân sách Nhà nước hỗ trợ mức đóng (bao gồm sinh viên).
Vì nhóm người lao động xếp vị trí ưu tiên cao nhất (số 1), cao hơn nhóm sinh viên (số 4), nên khi sinh viên ký hợp đồng lao động đủ điều kiện, việc đóng BHYT phải được thực hiện theo đối tượng người lao động tại doanh nghiệp. Lúc này, thẻ BHYT theo diện sinh viên tại trường sẽ được tạm dừng hoặc giải quyết hoàn trả tiền đóng trùng theo quy định.
Trách nhiệm đóng bảo hiểm và tính pháp lý của việc chi trả lương
Về mức đóng, tổng tỷ lệ BHYT bắt buộc là 4,5% tiền lương tháng. Trong đó, doanh nghiệp chịu trách nhiệm đóng 3% và người lao động đóng 1,5%. Trong trường hợp phát sinh truy thu do chưa trích nộp kịp thời, người lao động có nghĩa vụ hoàn trả 1,5% phần trách nhiệm của mình cho đơn vị để nộp về cơ quan BHXH.
Tuy nhiên, cần lưu ý về quyền lợi tiền lương. Theo Điều 94 Bộ luật Lao động 2019, tiền lương phải được trả trực tiếp, đầy đủ và đúng hạn cho người lao động. Doanh nghiệp không được phép dùng tiền lương làm công cụ để cưỡng ép người lao động thực hiện các nghĩa vụ khác ngoài hợp đồng hoặc trái luật.
Việc "dọa không trả lương" nếu không đóng BHYT là hành vi sai quy định. Doanh nghiệp có quyền yêu cầu người lao động hoàn thành nghĩa vụ tài chính đối với phần BHYT chậm nộp, nhưng vẫn phải thanh toán tiền lương tương ứng với công sức lao động đã bỏ ra.
Cẩm nang bảo vệ quyền lợi cho sinh viên khi đi làm
Để đảm bảo quyền lợi và tránh các tranh chấp không đáng có, sinh viên cần lưu ý các điểm sau:
Rà soát hợp đồng: Đọc kỹ các điều khoản về BHXH, BHYT và các khoản khấu trừ ngay từ khi ký kết.
Xác định mức lương: Kiểm tra xem thu nhập thực tế có chạm mức phải đóng bảo hiểm bắt buộc hay không.
Chủ động đối thoại: Khi có thắc mắc về việc trích nộp bảo hiểm hoặc truy thu, hãy yêu cầu bộ phận nhân sự giải thích rõ căn cứ pháp lý và lộ trình thực hiện.
Lưu trữ hồ sơ: Giữ lại các chứng từ, bảng lương và hợp đồng lao động để làm bằng chứng khi cần can thiệp từ cơ quan chức năng hoặc công đoàn.
Hiểu rõ luật pháp không chỉ giúp sinh viên hoàn thành đúng nghĩa vụ mà còn là tấm lá chắn vững chắc để bảo vệ thành quả lao động của chính mình.