Khu vực hộ kinh doanh (HKD) từ lâu đã được xác định là "xương sống" của kinh tế địa phương, đóng góp tới 30% GDP và tạo sinh kế cho khoảng 9 triệu lao động tại Việt Nam. Tuy nhiên, một nghịch lý đang tồn tại là tỷ lệ tham gia Bảo hiểm xã hội (BHXH) ở nhóm này hiện chưa chạm mức 5%. Theo báo cáo mới nhất của Tổ chức Lao động Quốc tế (ILO) công bố tháng 03/2026, việc đưa HKD vào lưới an sinh vẫn đang đối mặt với những thách thức đan xen về cả nhận thức lẫn cơ chế thực thi.
Luật BHXH 2024: Đòn bẩy pháp lý mở rộng diện bao phủ
Từ ngày 01/07/2025, Luật BHXH 2024 chính thức có hiệu lực, đánh dấu một bước ngoặt quan trọng khi đưa chủ HKD có đăng ký kinh doanh vào diện tham gia BHXH bắt buộc. Đây được xem là lộ trình then chốt để chuyển dịch lao động từ khu vực phi chính thức sang chính thức, bảo vệ người lao động trước các rủi ro dài hạn.
Với quy định mới này, dư địa để phát triển đối tượng tham gia là cực kỳ lớn. Nếu khai thác hiệu quả, khu vực HKD sẽ đóng góp đáng kể vào mục tiêu đạt tỷ lệ bao phủ 60% lực lượng lao động vào năm 2030 theo tinh thần Nghị quyết số 28-NQ/TW, tạo nền tảng vững chắc cho hệ thống an sinh xã hội quốc gia.
Những "nút thắt" từ thực tiễn vận hành
Dù hành lang pháp lý đã mở, nhưng thực tế triển khai vẫn vướng phải nhiều rào cản nội tại:
Rào cản nhận thức: Khảo sát của ILO cho thấy một bộ phận lớn chủ HKD vẫn chưa phân biệt rõ giữa BHXH và BHYT, hoặc có tâm lý ưu tiên các hình thức tích lũy truyền thống như mua vàng, gửi tiết kiệm hay đầu tư bất động sản thay vì tham gia lưới an sinh bền vững.
Áp lực tài chính và tính ổn định: Doanh thu của HKD thường biến động theo mùa vụ và thị trường. Sự thiếu ổn định trong thu nhập khiến nhiều chủ hộ e ngại khi cam kết các khoản đóng góp định kỳ dài hạn.
Ngại thủ tục hành chính: Việc đăng ký cho người lao động không phải là thành viên gia đình vẫn gặp nhiều hạn chế do chủ hộ lo ngại về khối lượng hồ sơ, quy trình báo tăng/giảm lao động và các nghĩa vụ tài chính phát sinh khác.
Hiểu sai về đối tượng tham gia: Nhiều chủ hộ cho rằng lao động thời vụ hoặc bán thời gian không thuộc diện phải đóng BHXH, dẫn đến việc bỏ sót quyền lợi chính đáng của người lao động.
Chiến lược đồng bộ để hiện thực hóa mục tiêu BHXH toàn dân
Để các quy định pháp luật thực sự đi vào đời sống của hàng triệu hộ kinh doanh, cần một chiến lược tiếp cận đa chiều:
Cá nhân hóa công tác truyền thông: Thay vì tuyên truyền chung chung, cần tập trung vào các nhóm tiềm năng như phụ nữ và lao động trẻ (25-35 tuổi) – những người có xu hướng sẵn sàng tham gia cao hơn khi hiểu rõ cơ chế đóng - hưởng.
Chuyển đổi số và đơn giản hóa quy trình: Đẩy mạnh tích hợp hệ thống dữ liệu giữa cơ quan Thuế và BHXH. Việc ứng dụng công nghệ để đơn giản hóa thủ tục đăng ký, đóng tiền và tra cứu quá trình tham gia sẽ giúp tiết kiệm thời gian, giảm bớt gánh nặng quản lý cho chủ hộ.
Cơ chế đóng linh hoạt: Nghiên cứu các chính sách hỗ trợ chuyển tiếp, chẳng hạn như cho phép phương thức đóng linh hoạt phù hợp với đặc thù dòng tiền của HKD, hoặc hỗ trợ một phần mức đóng trong giai đoạn đầu tham gia.
Vai trò của các tổ chức hội đoàn: Phát huy vai trò của các hiệp hội ngành nghề tại địa phương trong việc tư vấn, hỗ trợ HKD tiếp cận chính sách một cách trực diện và tin cậy.
Việc tháo gỡ những rào cản cho khu vực hộ kinh doanh không chỉ là câu chuyện tăng con số bao phủ, mà chính là bước đi chiến lược để xây dựng một xã hội an sinh toàn diện, nơi mọi lao động đều được bảo vệ và không ai bị bỏ lại phía sau.